นักวิชาการชี้ 'การควบคุมสุราและยาสูบ' ต้องเป็น'วาระแห่งชาติของทั้งรัฐบาล'

วันที่ 29 สิงหาคม 2569 - 19:32 น.

กรุงเทพฯ-เมื่อวันที่ 27 ส.ค.2569 ที่ รัฐสภา ผศ.ดร.นพ.วิชช์ เกษมทรัพย์ และคณะ ได้เข้ายื่นหนังสือ ‘ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายในการแก้ปัญหา NCDs’ ต่อประธานรัฐสภา ผ่านที่ปรึกษาประธานรัฐสภา

ผศ.ดร.นพ.วิชช์ เกษมทรัพย์ ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและจัดการความรู้เพื่อการควบคุมยาสูบ (ศจย.) กล่าวว่า มีคำถามว่า ‘สสส. ลงทุนสร้างเสริมสุขภาพมาเกือบ 25 ปี เหตุใดคนไทยยังอ้วนขึ้น เป็นเบาหวาน และความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้น’ การตั้งคำถามเรื่องประสิทธิผลและความคุ้มค่าของงบประมาณสาธารณะเป็นสิ่งที่ถูกต้อง ทุกองค์กร รวมทั้ง สสส. ควรแสดงให้เห็นว่าเงินที่ใช้ไปช่วยลดปัจจัยเสี่ยง ลดผู้ป่วย ลดการเสียชีวิตก่อนวัย และสร้างความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจได้เพียงใด ทั้งนี้มูลนิธิเพื่อการพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ ได้ศึกษาภาระทางเศรษฐศาสตร์จากโรคที่เกิดจากโรคไม่ติดต่อเรื้องรัง (NCDs) ในประเทศไทย พ.ศ.2565 พบว่า NCDs ทั้งโรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง มะเร็ง เบาหวาน และโรคปอดเรื้อรัง เกิดจากพฤติกรรมการสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ การบริโภคอาหารหวาน มัน เค็ม และการขาดกิจกรรมทางกายที่เพียงพอ นำมาซึ่งการเจ็บป่วยและเสียชีวิตก่อนวัยอันควร ก่อให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจไทยมหาศาลถึง 1.6 ล้านล้านบาทต่อปี หรือ 9.7% ของ GDP โดยสินค้าทั้ง 4 ประเภท คือ อาหารและเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลและเกลือสูง สุรา และยาสูบ เป็นสินค้าอันตรายที่กำหนดสุขภาพ ที่องค์การสหประชาชาติ ระบุว่าเป็นอุปสรรคขัดขวางการพัฒนาอย่างยั่งยืน ของประชาคมโลกรวมทั้งประเทศไทย

การสรุปว่า NCDs เพิ่มขึ้น เพราะ สสส. ทำงานไม่ได้ผล เป็นการตั้งโจทย์ผิดตั้งแต่ต้น เพราะปัจจัยที่กำหนดการบริโภคอาหารหวาน เค็ม มัน สุรา และยาสูบไม่ได้อยู่ในมือของกระทรวงสาธารณสุข สปสช. หรือ สสส. เพียงฝ่ายเดียว การประเมินจำเป็นต้องมองทั้งระบบ เพราะนโยบายราคาและภาษีอยู่ในมือกระทรวงการคลังสถานบริการและจัดจำหน่ายเกี่ยวข้องกับกระทรวงมหาดไทย, การค้าและอีคอมเมิร์ซเกี่ยวข้องกับกระทรวงพาณิชย์, การตลาดและประชาสัมพันธ์ออนไลน์เกี่ยวข้องกับกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม, การดื่มสุราแล้วขับเกี่ยวข้องกับตำรวจ กระทรวงคมนาคม และกระบวนการยุติธรรม การปราบปรามบุหรี่ผิดกฎหมายเกี่ยวข้องกับตำรวจ สคบ. กระทรวงมหาดไทย และกรมศุลกากรม, ส่วนการคุ้มครองเด็กและเยาวชนเกี่ยวข้องกับกระทรวงศึกษาธิการและกระทรวงการอุดมศึกษาฯ และกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ เหนือกว่านั้น ผู้ที่มีหน้าที่กำหนดทิศทางและทำให้นโยบายทุกกระทรวงทำงานสอดคล้องกันคือนายกรัฐมนตรีและคณะรัฐมนตรี ดังนั้นการตั้งโจทย์ผิดโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ หรือโดยมีเจตนาอื่นแอบแฝง จะทำให้การแก้ปัญหาที่ใหญ่ระดับโลกนี้หลงประเด็นและทิศทาง

ศ.ดร.นพ.พลเทพ วิจิตรคุณากร ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยปัญหาสุรา (ศวส.) กล่าวว่า จากการศึกษาต้นทุนทางเศรษฐกิจจากการบริโภคแอลกอฮอล์ของประเทศไทยในปี 2564 พบว่า ความสูญเสียทางเศรษฐกิจจากแอลกอฮอล์มีมูลค่าสูงถึง 165,450.5 ล้านบาท หรือ ร้อยละ 1.02 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) คิดเป็นประมาณ 2,500 บาทต่อประชากรหนึ่งคน และมีการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรที่เกี่ยวข้องกับแอลกอฮอล์ประมาณ 22,804 คน ขณะที่ในปีเดียวกันมีรายได้ภาษีสรรพสามิตจากเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ประมาณ 140,667 ล้านบาท ความสูญเสียนี้ประกอบด้วยการเสียชีวิตก่อนวัย การขาดงาน ค่ารักษาพยาบาล

ถ้าเราต้องการลดปัญหาแอลกอฮอล์จริง เราไม่สามารถถามเฉพาะว่าหน่วยงานสุขภาพทำอะไรไปแล้วบ้าง แต่ต้องถามว่าทั้งรัฐบาลได้ใช้อำนาจที่ตัวเองมีอย่างเต็มที่หรือยัง เพราะราคาสุรา การเข้าถึง การตลาด สถานบริการ และการดื่มแล้วขับ ล้วนอยู่ในมือของหลายกระทรวง ซึ่งกฎหมาย พ.ร.บ. ควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 ก็สะท้อนหลักการดังกล่าว โดยให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้รักษาการตามกฎหมาย และมีรัฐมนตรีจากหลายกระทรวงร่วมอยู่ในคณะกรรมการนโยบายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์แห่งชาติ แสดงให้เห็นว่าการแก้ปัญหาแอลกอฮอล์เป็นความรับผิดชอบร่วมของรัฐบาล ไม่ใช่งานของกระทรวงสาธารณสุขเพียงกระทรวงเดียว

ผศ.ดร.นพ.วิชช์ กล่าวถึง รายงานการศึกษาภาระทางเศรษฐศาสตร์ของโรคที่เกิดจากการบริโภคยาสูบในประเทศไทย ปี 2567 พบว่า การบริโภคยาสูบเป็นสาเหตุของการเสียชีวิตของคนไทย 70,795 ราย หรือคิดเป็นร้อยละ 11.2 ของการเสียชีวิตทั้งหมดของประเทศ สร้างความสูญเสียทางเศรษฐกิจต่อประเทศไทย สูงถึง 352,599 ล้านบาทหรือคิดเป็นร้อยละ 3.15 ของ GDP มูลค่าความสูญเสียดังกล่าว สูงถึงร้อยละ 213.2 ของงบประมาณกระทรวงสาธารณสุข ปี 2567 และสูงกว่ารายได้จากภาษียาสูบถึง 6.8 เท่า

โดยในปี 2568 บุหรี่ไฟฟ้าระบาดหนัก จากรณีเด็กนักเรียน ม.2 เสียชีวิตจาก ‘EVALI’ โรคปอดอักเสบรุนแรงที่มีสาเหตุมาจากการสูบบุหรี่ไฟฟ้า ทำให้นายกรัฐมนตรีสั่งการให้มีการบังคับใช้กฎหมายห้ามนำเข้าและห้ามจำหน่ายบุหรี่ไฟฟ้าอย่างเคร่งครัด พบว่าเมื่อรัฐบาลตระหนักถึงภัยร้ายต่อเยาวชนที่อยู่ใกล้ตัวได้มีการสั่งการให้มีการปฏิบัติตามกฎหมาย ตามจับผู้ขาย ทั้งในขั้นตอนการนำเข้า โดยกรมศุลกากรและกระทรวงพาณิชย์ การตรวจจับผู้ขายในตลาดโดยตำรวจ สคบ. และการปิด websites ทาง online โดยตำรวจและกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมภายใต้คำสั่งศาล ทำให้มีการจับกุมบุหรี่ไฟฟ้าซึ่งผิดกฎหมายได้มูลค่าหลายร้อยล้านบาท ซึ่งผลการตรวจจับใน 1 เดือน สูงกว่า 1 ปีที่ผ่านมา ยืนยันด้วยข้อมูลการสำรวจก็พบว่าหลังการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจังอัตราการสูบบุหรี่ไฟฟ้าในเยาวชนลดลงมากกว่าร้อยละ 40

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายของ “ศวส.” และ “ศจย.” ต่อคณะกรรมาธิการ รัฐบาล เพื่อร่วมกันแก้ปัญหา NCDs

คำถามที่ถูกต้องจึงไม่ใช่เพียง ‘สสส. ทำอะไรมา 25 ปี’ แต่ต้องถามว่า ‘ตลอด 25 ปีที่ผ่านมา นายกรัฐมนตรีและทุกกระทรวงได้ใช้อำนาจที่ตนมี เพื่อลดความสูญเสียจาก NCDs อย่างจริงจังเพียงใด’

เพราะเมื่อธุรกิจเป็นผู้สร้างยอดขาย แต่ประชาชนและสังคมเป็นผู้รับภาระค่าเสียหาย การแก้ปัญหาย่อมต้องเป็นของทั้งรัฐบาลฝ่ายบริหาร และฝ่ายนิติบัญญัติ ไม่ใช่หน้าที่ของฝ่ายสุขภาพเพียงฝ่ายเดียว