LEARNING
ศิริราชดัน‘นาโนพอร์’ตรวจมะเร็งสมอง Multi-biomarkersรู้ผล24ชั่วโมง
กรุงเทพฯ-คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ต่อยอดงานวิจัยภายใต้โครงการจีโนมิกส์ประเทศไทย (Genomics Thailand) สู่บริการวินิจฉัยเนื้องอกสมองที่ใช้จริงในระบบโรงพยาบาล ผสานข้อมูล Gene mutation, Copy Number Variation (CNV) และ DNA methylation ในการตรวจครั้งเดียวด้วยเทคโนโลยี Nanopore ช่วยลดค่าตรวจจากราว 55,000 บาท เหลือประมาณ 27,000 บาท และลดเวลารอผลจากราว 30 วัน เหลือภายใน 1-5 วัน พร้อมคว้ารางวัลนวัตกรรมแห่งชาติ ประจำปี 2569
มะเร็งสมองเป็นหนึ่งในโรคที่วินิจฉัยซับซ้อน เพราะการระบุชนิดของเนื้องอกไม่สามารถอาศัยเพียงอาการ ภาพถ่ายรังสี เช่น MRI หรือ CT และการตรวจชิ้นเนื้อทางพยาธิวิทยาแบบเดิมได้อีกต่อไป เกณฑ์การจำแนกเนื้องอกระบบประสาทส่วนกลางขององค์การอนามัยโลก หรือ WHO 2021 ให้ความสำคัญกับข้อมูลระดับโมเลกุลมากขึ้น โดยเฉพาะตัวบ่งชี้ทางพันธุกรรมและรูปแบบ DNA methylation ซึ่งมีผลต่อการจำแนกชนิด ความรุนแรง และแนวทางรักษาของผู้ป่วยแต่ละราย
สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) สนับสนุนทุนวิจัยเรื่อง “การพัฒนาวิธีจัดกลุ่มผู้ป่วยผ่านข้อมูลการกลายพันธุ์ของยีนและเมทิลเลชั่นของเนื้องอกสมองแบบครบวงจรด้วยเทคโนโลยีนาโนพอร์” ภายใต้โครงการจีโนมิกส์ประเทศไทย โดยมี อ.ดร.ธิดาทิพย์ วงศ์สุรวัฒน์ ศูนย์จีโนมิกส์ศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล เป็นหัวหน้าโครงการ โดยทำงานร่วมกับทีมแพทย์รวมถึงนักชีวสารสนเทศ ทีมวิจัยเก็บและวิเคราะห์ตัวอย่างเนื้องอกสมองของผู้ป่วยไทย 200 ตัวอย่าง ด้วย Oxford Nanopore เพื่ออ่านข้อมูลทั้งจีโนมและตรวจ DNA methylation มากกว่า 20 ล้านตำแหน่ง ก่อนนำข้อมูลมาพัฒนาโมเดลสำหรับจำแนกชนิดของเนื้องอกให้สอดคล้องกับข้อมูลของประชากรไทย พร้อมยื่นคำขอสิทธิบัตรระหว่างประเทศ (PCT) ภายใต้ชื่อ “Method for Brain Tumor Classification based on The Integrative Analysis of Multiple Biomarkers”
นอกจากนี้ สวรส. ยังได้สนับสนุนทุนวิจัยอย่างต่อเนื่องเพื่อเกิดการสร้าง ecosystem ของการตรวจมะเร็งสมองอย่างแม่นยำ และเกิดการสร้างเครือข่ายภายในประเทศ โดยมีคณะผู้ร่วมวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์ของมหาวิทยาลัยในทุกภาคของประเทศ มหาวิทยาลัยมหิดล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ สถาบันพยาธิ รวมถึง Nhealth ภายใต้เครือโรงพยาบาลกรุงเทพ ซึ่งอยู่ในภาคเอกชน
หัวใจของนวัตกรรมคือการวิเคราะห์ตัวบ่งชี้หลายชนิดร่วมกันในกระบวนการเดียว ทั้งการกลายพันธุ์ของยีน การเพิ่มหรือลดจำนวนชุด DNA หรือ CNV และ DNA methylation โดยใช้เครื่องมือ GLIMMERS ซึ่งทีมวิจัยไทยพัฒนาขึ้นเพื่อช่วยสรุปข้อมูลและจัดทำรายงานสำหรับแพทย์ ระบบรองรับทั้งชิ้นเนื้อสดและตัวอย่าง FFPE ซึ่งเป็นรูปแบบที่โรงพยาบาลใช้เก็บชิ้นเนื้อทางพยาธิวิทยาอยู่แล้ว ทำให้มีโอกาสนำไปเชื่อมกับ workflow เดิมได้ง่ายขึ้น ปัจจุบันโรงพยาบาลศิริราชเปิดให้บริการผ่าน Advance Lab Service (ALS) ของศูนย์บริหารจัดการสิ่งส่งตรวจศิริราช (SiSC) และรับตัวอย่างจากโรงพยาบาลทั่วประเทศ ปัจจุบันนวัตกรรมดังกล่าวถูกใช้กับทั้งผู้ป่วยชาวไทยและชาวต่างชาติที่เข้ามาผ่าตัดมะเร็งสมองในโรงพยาบาลของประเทศไทย นอกจากนี้ทีมนักวิจัยยังมีแผนต่อยอดการสร้างชุดตรวจที่ได้มาตรฐาน ISO เพื่อขยายประโยชน์จากนวัตกรรมออกสู่ต่างประเทศ เพื่อดึงรายได้เข้าสู่ประเทศไทย
ในมุมระบบสุขภาพ จุดเปลี่ยนสำคัญไม่ได้อยู่แค่ความเร็วของเครื่องตรวจ แต่คือการลดการพึ่งพาการส่งตัวอย่างไปต่างประเทศ จากเดิมที่การตรวจหลายตัวบ่งชี้มีต้นทุนราว 55,000 บาทต่อรายและใช้เวลาประมาณ 30 วัน ระบบที่พัฒนาขึ้นตั้งเป้าค่าบริการราว 27,000 บาท และคืนผลภายใน 1 วัน ข้อมูลที่ได้ครอบคลุมตัวบ่งชี้หลัก 3 กลุ่มในรายงานเดียว ช่วยให้พยาธิแพทย์และแพทย์ผู้รักษามีข้อมูลประกอบการตัดสินใจมากขึ้น และเปิดทางให้ผู้ป่วยเข้าถึงการแพทย์แม่นยำได้ภายในประเทศ
ผลงาน “การจำแนกประเภทมะเร็งสมองด้วยการวิเคราะห์ตัวบ่งชี้หลายชนิดร่วมกันผ่านเทคโนโลยีนาโนพอร์” ได้รับ รางวัลชนะเลิศ รางวัลนวัตกรรมแห่งชาติ ประจำปี 2569 ด้านสังคม ประเภทองค์กรภาครัฐและองค์กรไม่แสวงหากำไร จากสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NIA สะท้อนการเปลี่ยนงานวิจัยจีโนมิกส์จากห้องปฏิบัติการไปสู่บริการที่ใช้ได้จริง ขณะเดียวกัน โครงการระยะต่อไปมีเป้าหมายขยายการทดสอบร่วมกับเครือข่ายโรงพยาบาลทั่วประเทศ และศึกษาการใช้ AI ช่วยแปลผลทางคลินิกตามเกณฑ์ WHO เพื่อยกระดับมาตรฐานการวินิจฉัยเนื้องอกสมองของไทยให้แข่งขันได้ในระดับภูมิภาค
