LEARNING

มจธ.พัฒนา'ต้นไม้สร้างไฟฟ้า'และระบบ กักเก็บพลังงาน22กระถางเปิดLED10ดวง



กรุงเทพฯ-ต้นไม้ที่ปลูกไว้ตามบ้านหรืออาคารสำนักงาน จะไม่ได้มีประโยชน์แค่สร้างความร่มรื่นและเพิ่มพื้นที่สีเขียวอีกต่อไป เมื่อนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) พัฒนาเทคโนโลยี Plant-E ที่นำกระบวนการทางธรรมชาติระหว่างรากพืชกับจุลินทรีย์ในดินมาผลิตกระแสไฟฟ้า พร้อมพัฒนาระบบเก็บเกี่ยวและสะสมพลังงาน เพื่อให้ไฟฟ้าปริมาณน้อยสามารถนำมาใช้งานได้จริง โดยผลทดลองใช้ต้นไม้ 22 กระถาง สะสมพลังงานจนสามารถเปิดหลอดไฟ LED สีแดง 10 ดวงได้นานกว่า 1 ชั่วโมงครึ่ง และเมื่อหยุดใช้งาน ระบบยังสามารถสะสมพลังงานกลับขึ้นมาใหม่ได้ หวังต่อยอดเป็นแหล่งพลังงานขนาดเล็กสำหรับเซ็นเซอร์และอุปกรณ์ตรวจวัดสิ่งแวดล้อมในอนาคต

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.รุจิรา ดลเพ็ญ นักวิจัยจากสถาบันพัฒนาและฝึกอบรมโรงงานต้นแบบ (สรบ.) และห้องปฏิบัติการวิจัย Remediation มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) เปิดเผยว่า การผลิตไฟฟ้าจากพืชเป็นเทคโนโลยีที่มีการศึกษามาแล้วในต่างประเทศ เรียกว่า เซลล์เชื้อเพลิงจุลินทรีย์จากพืช (Plant-Microbial Fuel Cell: PMFC) แต่ความท้าทายของการพัฒนาเทคโนโลยีนี้ไม่ได้อยู่ที่การทำให้เกิดไฟฟ้าเพียงอย่างเดียว เพราะไฟฟ้าที่ผลิตได้มีปริมาณน้อยมาก ทีมวิจัยจึงมุ่งพัฒนาทั้งระบบผลิตไฟฟ้าจากพืชให้มีประสิทธิภาพ และระบบเก็บเกี่ยวและสะสมพลังงาน เพื่อให้สามารถนำไฟฟ้าที่เกิดขึ้นมาใช้ประโยชน์ได้จริง โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านแสงแดด เช่น อาคารสำนักงาน คอนโดมิเนียม หรือพื้นที่สีเขียวภายในอาคาร

“ช่วงแรกเราศึกษาว่า จะทำอย่างไรให้ระบบพืชและจุลินทรีย์ผลิตไฟฟ้าได้ดีขึ้น แต่เมื่อทดลองจริงก็พบว่า ไฟฟ้าที่ได้มีปริมาณน้อยมาก ความท้าทายจึงไม่ใช่แค่ผลิตไฟฟ้าให้ได้ แต่ต้องหาวิธีเก็บสะสมพลังงานเหล่านี้ไว้จนสามารถนำไปใช้งานได้จริงด้วย” ผศ.ดร.รุจิรา กล่าว

สำหรับหลักการผลิตไฟฟ้าจากพืช เริ่มจากการที่ต้นไม้สังเคราะห์แสงและสร้างสารอินทรีย์เพื่อใช้ในการเจริญเติบโต โดยสารอินทรีย์บางส่วนจะถูกปล่อยออกมาบริเวณรากพืช จุลินทรีย์ในดินจะนำสารเหล่านี้ไปใช้ และจุลินทรีย์บางกลุ่มสามารถถ่ายทอดอิเล็กตรอนไปยังขั้วไฟฟ้าที่ติดตั้งไว้ในดิน ทำให้เกิดกระแสไฟฟ้าเมื่อเชื่อมต่อเข้ากับวงจร จึงไม่ใช่การดึงไฟฟ้าออกจากต้นไม้โดยตรง แต่เป็นการใช้ประโยชน์จากกระบวนการทำงานร่วมกันระหว่างพืชกับจุลินทรีย์ ซึ่งสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งกลางวันและกลางคืนเมื่อมีสภาพแวดล้อมเหมาะสม

ปัจจุบันทีมวิจัยใช้ต้นอเมซอน ซึ่งเป็นพืชที่ชอบน้ำและดูแลรักษาง่ายในการทดลอง พร้อมพัฒนารูปแบบกระถางและการจัดวางขั้วไฟฟ้าให้เหมาะสม เนื่องจากขนาดกระถาง ระยะห่างและจำนวนขั้วไฟฟ้า รวมถึงความชื้นและคุณสมบัติของดิน ล้วนส่งผลต่อปริมาณไฟฟ้าที่ผลิตได้ นอกจากนี้ ยังนำองค์ความรู้จากงานวิจัยด้านวัสดุขั้วไฟฟ้าและความเสถียรของระบบมาพัฒนาร่วมกัน โดยเฉพาะการใช้วัสดุคาร์บอนที่เหมาะกับสภาพแวดล้อมที่มีความชื้น เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความทนทานของระบบ

อย่างไรก็ตาม แม้จะสามารถผลิตไฟฟ้าได้ แต่ไฟฟ้าที่เกิดขึ้นมีปริมาณน้อยและไม่สม่ำเสมอ การเพิ่มแรงดันไฟฟ้าเพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ ทีมวิจัยต้องพัฒนาวงจรที่สามารถรับพลังงานปริมาณเล็กน้อยจากกระถางหลายใบมารวมกัน แล้วเก็บสะสมไว้ในอุปกรณ์ที่เรียกว่า ซูเปอร์คาปาซิเตอร์ (Supercapacitor) ก่อนนำไปจ่ายให้กับอุปกรณ์ไฟฟ้าขนาดเล็ก ซึ่งเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ระบบสามารถนำพลังงานจากพืชมาใช้ประโยชน์ได้

จากการทดลองเชื่อมต่อกระถางต้นไม้ 22 กระถางแบบขนาน พบว่าระบบมีแรงดันไฟฟ้าขาเข้าประมาณ 0.51 โวลต์ และสามารถสะสมพลังงานจนมีแรงดันประมาณ 3.23 โวลต์ ภายใน 24 ชั่วโมง คิดเป็นพลังงานสะสมประมาณ 20.87 จูล ขณะที่การใช้ 18 กระถางต้องใช้เวลาประมาณ 48 ชั่วโมงในการสะสมพลังงานจนถึงแรงดันใกล้เคียงกัน แสดงให้เห็นว่าการเพิ่มจำนวนกระถางช่วยลดเวลาสะสมพลังงานได้ภายใต้เงื่อนไขการทดลอง

ทีมวิจัยยังทดลองนำพลังงานที่สะสมไว้ไปเปิดหลอดไฟ LED สีแดง 10 ดวง พบว่าสามารถให้แสงสว่างได้นานกว่า 1 ชั่วโมงครึ่ง โดยมีความสว่างสูงในช่วง 30 นาทีแรก ก่อนค่อย ๆ ลดลงตามพลังงานที่เหลืออยู่ และเมื่อหยุดใช้งาน ระบบก็สามารถสะสมพลังงานกลับขึ้นมาใหม่ได้อีก นอกจากนี้ ยังพัฒนาระบบติดตามข้อมูลผ่านอินเทอร์เน็ต เพื่อดูการสะสมและการใช้พลังงานผ่านโทรศัพท์มือถือ ช่วยให้ศึกษาการทำงานของระบบได้อย่างต่อเนื่อง

“สิ่งที่น่าสนใจ คือ เมื่อเรานำพลังงานที่สะสมไว้ไปใช้ ระดับพลังงานก็จะลดลง แต่เมื่อหยุดใช้งาน ระบบจะค่อย ๆ สะสมพลังงานกลับขึ้นมาใหม่ได้เอง ทำให้เราเห็นโอกาสที่จะนำเทคโนโลยีนี้ไปใช้กับอุปกรณ์ขนาดเล็กที่ไม่จำเป็นต้องใช้ไฟฟ้าตลอดเวลา เช่น เซนเซอร์ที่ทำงานหรือส่งข้อมูลเป็นช่วง ๆ” ผศ.ดร.รุจิรา กล่าว

แม้ผลการทดลองจะเป็นความก้าวหน้าที่สำคัญ แต่ Plant-E ยังอยู่ในขั้นต้นแบบและผลิตไฟฟ้าได้ในปริมาณน้อย ไม่สามารถใช้กับเครื่องใช้ไฟฟ้าทั่วไปหรือทดแทนโซลาร์เซลล์ได้ โดยทีมวิจัยมองว่าเทคโนโลยีนี้เหมาะกับการต่อยอดไปสู่อุปกรณ์ที่ใช้พลังงานต่ำ เช่น เซนเซอร์ตรวจวัดความชื้นในดิน อุณหภูมิ หรือคุณภาพสิ่งแวดล้อม ซึ่งอาจช่วยลดความจำเป็นในการเปลี่ยนแบตเตอรี่ในบางพื้นที่ หากพัฒนาระบบให้มีประสิทธิภาพและความเสถียรเพียงพอ

“Plant-E ไม่ได้ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อแข่งขันกับโซลาร์เซลล์ในด้านปริมาณไฟฟ้า แต่เป็นการเพิ่มคุณค่าให้พื้นที่สีเขียวสามารถทำหน้าที่เป็นแหล่งพลังงานขนาดเล็กได้อีกทางหนึ่ง” ผศ.ดร.รุจิรา กล่าว

สำหรับการพัฒนาขั้นต่อไป ทีมวิจัยต้องการให้ระบบผลิตและเก็บไฟฟ้าได้มากขึ้น โดยใช้ต้นไม้จากเดิม 22 กระถาง เหลือเพียง 2 - 3 กระถาง รวมถึงปรับปรุงวงจรให้มีขนาดเล็กและติดตั้งง่ายขึ้น แต่ยังต้องทดสอบเรื่องต้นทุน ความทนทาน และผลกระทบต่อการเจริญเติบโตของพืชเพิ่มด้วย

“แม้วันนี้พลังงานที่ผลิตได้ยังมีปริมาณไม่มาก แต่หากสามารถพัฒนาให้ระบบมีประสิทธิภาพและเสถียรมากขึ้น ในอนาคตพื้นที่สีเขียวอาจไม่ได้มีหน้าที่เพียงสร้างร่มเงาและช่วยดูแลสิ่งแวดล้อม แต่ยังสามารถเป็นส่วนหนึ่งของระบบพลังงานขนาดเล็กที่ช่วยสนับสนุนเทคโนโลยีสำหรับดูแลเมืองและสิ่งแวดล้อมได้อีกทางหนึ่งด้วย” ผศ.ดร.รุจิรา กล่าวทิ้งท้าย